Người đi tàu gọi nó bằng nhiều tên: bạc láp, bạc cao su, bạc trục, bạc đỡ trục chân vịt. Tất cả cùng chỉ một chi tiết: cái ống có lòng bằng cao su, nằm trong ống bao, ôm lấy trục láp và đỡ trục quay ngay dưới mặt nước. Bạc tốt thì trục chạy êm, máy không rung. Bạc mòn thì trục rơ, kêu, nước lọt vào tàu và chân vịt đánh lệch. Bài này giải thích bạc nằm ở đâu, làm việc ra sao, để khi đặt hàng hay khi tàu lên đà, chủ tàu và thợ máy nói cùng một thứ tiếng với xưởng.
Bạc láp nằm ở đâu trên tàu
Hình dưới vẽ hệ trục của một chiếc tàu, từ hộp số máy chính đi ra tới chân vịt và bánh lái. Bốn chi tiết đánh số là bốn sản phẩm cao su Trí Tuệ làm cho hệ trục này.
Trục láp nối với hộp số trong hầm máy, chạy xuyên qua vách khoang đuôi rồi đi trong ống bao trục, một ống cố định gắn vào thân tàu. Đầu trục ló ra ngoài nước là chỗ lắp chân vịt. Các chi tiết cao su nằm ở những chỗ sau:
- Bạc trục sau ở đầu ống bao phía chân vịt. Đây là bạc chịu tải nặng nhất của hệ trục vì gánh cả sức nặng của chân vịt. Chiều dài thường khoảng 4 lần đường kính trục.
- Bạc trục trước ở đầu ống bao phía trong tàu, giữ trục thẳng hàng với bạc sau. Cùng kết cấu với bạc sau nhưng ngắn hơn, khoảng 3 lần đường kính trục. Tàu nhỏ, ống bao ngắn có khi chỉ dùng một bạc.
- Bạc chặn nước (thợ quen gọi bạc stuc) bọc đầu ống bao phía trong tàu, ba gờ cao su tì sát trục, cổ dê siết chặt để nước không vào hầm máy. Bạc này làm kín chứ không đỡ trục, và thay được khi tàu còn nổi.
- Chén lái là bạc cao su đỡ trục bánh lái, lắp trong ống lái hàn vào vỏ tàu. Chén lái làm y như bạc trục, chỉ ngắn hơn, cũng có ba loại: không vỏ, vỏ đồng thau và vỏ composite.
Khi nói “bạc láp”, người đi tàu thường chỉ bạc trục sau và bạc trục trước. Phần còn lại của bài nói về hai bạc này. Bạc chặn nước có trang riêng: bạc chặn nước.
Cấu tạo: vỏ ngoài, lớp cao su và rãnh nước
Cắt ngang một chiếc bạc láp sẽ thấy ba phần:
- Vỏ ngoài. Là phần ép khít vào lòng ống bao. Vỏ có thể là ống đồng thau, ống composite hoặc inox. Bạc không vỏ thì toàn bộ thân là cao su đúc nguyên khối.
- Lớp cao su. Cao su được lưu hóa ngay trong vỏ nên bám chắc vào vỏ thành một khối. Cao su là chỗ tiếp xúc với trục.
- Rãnh nước. Lòng bạc không tròn trơn mà có nhiều rãnh chạy dọc suốt chiều dài bạc. Giữa các rãnh là những dải cao su phẳng, chính các dải này đỡ trục.
Ba con số quyết định một chiếc bạc là đường kính trục (bằng đường kính lòng bạc), đường kính lòng ống bao (bằng đường kính ngoài bạc) và chiều dài bạc. Đây cũng là ba số khách cần gửi khi đặt hàng.
Vì sao bạc láp chạy bằng nước, không cần dầu
Bạc cao su được làm ra để chạy trong nước sông, nước biển. Nước đi vào ống bao, chảy dọc theo các rãnh trong lòng bạc rồi ra ngoài. Dòng nước này làm ba việc cùng lúc.
- Bôi trơn. Khi trục quay đủ nhanh, nước bị kéo vào khe giữa trục và mặt cao su, tạo thành một lớp nước mỏng. Trục gần như nổi trên lớp nước ấy nên ma sát rất nhỏ. Cao su mềm hơi lún theo trục, giúp lớp nước giữ được ổn định.
- Làm mát. Ma sát sinh nhiệt. Nước chảy liên tục qua rãnh mang nhiệt đi, giữ cho cao su không bị nóng.
- Đẩy cát ra ngoài. Hạt cát, bùn lọt vào giữa trục và bạc thì cao su đàn hồi lún xuống cho hạt cát lăn qua, rồi dòng nước cuốn nó vào rãnh và đẩy ra khỏi bạc. Nhờ vậy trục ít bị cào xước so với bạc kim loại.
Lúc tàu mới nổ máy hoặc chạy rất chậm, lớp nước chưa kịp hình thành, trục còn cọ trực tiếp vào cao su. Cao su ướt có ma sát thấp nên chịu được giai đoạn này, nhưng nó không chịu được chạy khô. Vì thế nước phải có mặt trong bạc trước khi trục quay.
Không dùng dầu còn có một cái lợi khác: không có dầu rò ra sông, ra biển, và không phải lo phốt dầu ở đuôi tàu. Bù lại, cao su sợ dầu khoáng và dung môi. Khi lắp trục chỉ bôi nước xà phòng loãng hoặc glycerin, chi tiết ở bài lắp trục láp vào bạc cao su. Vai trò của nước được nói kỹ hơn ở bài nước trong bạc cao su.
Ba dòng bạc láp và khi nào dùng loại nào
| Dòng bạc | Vỏ | Hợp với |
|---|---|---|
| Bạc vỏ đồng thau | Ống đồng thau nhập khẩu, cao su đúc liền bên trong | Tàu cá, tàu hàng, tàu kéo, tàu cần bạc cứng vững và chịu ép tốt |
| Bạc vỏ composite | Composite gia cường sợi thủy tinh, không phải kim loại | Tàu chạy nước mặn, tàu vỏ nhôm, tàu cao tốc cần nhẹ và tránh ăn mòn điện hóa |
| Bạc không vỏ | Không có vỏ, cao su đúc nguyên khối | Ghe, tàu cá nhỏ, sà lan, trục lái, bơm đứng, cần chi phí thấp và thay nhanh |
Khi giá đồng cao, xưởng còn làm bạc vỏ inox cùng kết cấu với bạc vỏ đồng thau. Vỏ đồng cũ còn tốt thì có thể đúc lại cao su vào vỏ cũ thay vì làm bạc mới. So sánh chi tiết từng dòng xem ở bài chọn bạc láp vỏ đồng thau, composite hay không vỏ.
Bạc láp mòn thế nào và bao giờ cần thay
Trục đè xuống phía dưới nên bạc mòn nhiều nhất ở nửa dưới, khe hở giữa trục và bạc lớn dần theo thời gian. Nước nhiều phù sa, cát mịn hoặc lắp trục lệch tâm làm bạc mòn nhanh hơn. Các dấu hiệu dễ thấy là trục rơ khi lắc tay, tàu rung ở một khoảng vòng tua, nước rỉ nhiều ở bạc chặn nước, mặt cao su bị nứt, chai cứng hoặc bong khỏi vỏ.
Cách kiểm tra từng dấu hiệu xem ở bài bốn dấu hiệu tàu cần thay bạc láp. Nếu tàu hay chạy vùng phù sa, đọc thêm bài vì sao bạc láp mau mòn khi chạy nước phù sa. Lắp lệch là nguyên nhân hay gặp nhất của rung trục, xem bài lắp bạc sai gây rung trục.
Đặt bạc láp tại Minh Tuệ
Mỗi chiếc bạc được làm theo số đo của chính con tàu. Quý khách đo đường kính trục ở đoạn chưa mòn, đo lòng ống bao và chiều dài bạc theo hướng dẫn ở trang cách đo kích thước bạc, rồi gửi kèm ảnh bạc cũ qua Zalo 0907 299 899. Bạc tiêu chuẩn có sẵn trong bảng kích thước ở từng trang sản phẩm, cỡ khác bảng xưởng làm theo đơn hoặc theo bản vẽ.