Bạc cao su đỡ trục chân vịt làm việc ngay dưới nước, nên chỉ cần đo sai vài phần milimet hoặc lắp sai một bước là bạc nóng, rung hoặc mòn rất nhanh. Bài này gom lại các việc thợ nên làm theo thứ tự: đo để chọn cỡ, kiểm tra ống bao và trục, ép bạc, lắp trục, đo khe hở, giữ nước bôi trơn, xử lý khi tàu nằm bờ và bảo quản bạc chưa dùng.
Mỗi cỡ bạc và mỗi tàu có độ dôi và khe hở riêng, do xưởng Minh Tuệ tính theo số đo của chính con tàu đó. Vì vậy khi cần một con số cụ thể, Quý khách gửi ba số đo qua Zalo 0907 299 899 để kỹ thuật viên cho số phù hợp, đừng áp một con số chung cho mọi bạc.
1. Chọn cỡ chỉ cần ba số đo
Cỡ bạc phụ thuộc vào ba kích thước: đường kính trục (cũng là đường kính lòng bạc), đường kính lòng ống bao (cũng là đường kính ngoài bạc) và chiều dài bạc. Đo đúng ba số này trước khi đặt hàng quan trọng hơn mọi phép tính, vì đo sai sẽ dẫn tới rung, mòn không đều, lắp không vào và phải lên đà sửa lại.
- Trục: đo đường kính thật của trục, đừng lấy cỡ danh nghĩa. Trục mòn ở vùng tiếp xúc với bạc nên phải đo ở đoạn chưa mòn. Nhìn xem trục có trầy xước, rỗ không, và ghi rõ vật liệu trục (inox, đồng hay mạ crôm). Trục mòn quá nhiều thì phải sửa hoặc thay trước khi lắp bạc mới.
- Ống bao: đo đường kính lòng ống bao ở chỗ ép bạc, đo cả hai đầu và hai phương vuông góc vì ống dùng lâu hay mòn ô van.
- Chiều dài: lấy theo bạc cũ, theo khoảng giữa hai vít hãm hoặc theo vai chặn của ống bao. Bạc dài thì tải chia ra nhiều diện tích hơn nên mòn chậm hơn. Bạc quá ngắn dồn tải vào hai mép và mòn nhanh. Ống trơn không còn dấu gì để lấy thì thông thường chọn khoảng 3 đến 4 lần đường kính trục.
Cách đo chi tiết từng bước xem ở trang cách đo kích thước bạc láp.
2. Kiểm tra ống bao và trục trước khi lắp
Hai thứ cần xem kỹ trước khi đưa bạc vào.
- Ống bao: sạch, không bụi, không rỉ, không vật lạ. Đo lại kích thước để chắc ống đúng cỡ so với bạc.
- Trục: mài bỏ hết ba via và cạnh sắc vì chúng có thể cào hỏng mặt cao su. Kiểm tra trục thẳng và độ đảo ở đoạn lắp bạc nằm trong mức cho phép. Đoạn trục tiếp xúc với bạc phải nhẵn, không rỗ, không ăn mòn trong nước dùng bôi trơn, bề mặt nên được mài bóng. Luôn đo lại đường kính trục một lần nữa để biết có khớp với cỡ bạc không.
3. Ép bạc vào ống bao
- Độ dôi nhẹ: giữa vỏ bạc và lòng ống bao chỉ cần độ dôi nhẹ, ép bằng kích hoặc bu lông kéo, không cưỡng ép. Độ dôi cụ thể do xưởng báo theo từng cỡ.
- Không đóng búa: nếu bị chặt hơn dự tính, đừng đóng hay gõ. Va đập có thể làm bong liên kết giữa cao su và vỏ. Bạc phải được ép từ từ, lực đều.
- Không bôi dầu mỡ khi ép: giữ sạch lòng ống bao và mặt ngoài vỏ bạc.
- Không tự làm lạnh bạc: đừng cho bạc vào tủ đông, nước đá hay đá khô để ép cho dễ. Lạnh đột ngột có thể làm hỏng liên kết giữa cao su và vỏ. Cần cách ép dễ hơn thì hỏi xưởng trước.
- Tiện bậc vỏ: với bạc có thể tiện bậc phần lưng ngoài của vỏ để rút ngắn đoạn phải ép chặt, giúp ép và tháo bạc dễ hơn. Không tiện làm mỏng thành vỏ quá nửa bề dày ban đầu.
- Bạc có bích: bích thường để trơn chưa khoan lỗ. Khoan lỗ theo đúng mẫu lỗ của ống bao, đủ rộng để lắp bu lông. Bu lông qua bích giữ cho vỏ bạc không xoay, ngoài lực ép chặt.
- Vít hãm: một số ống bao giữ bạc bằng vít hãm. Chọn vít đủ ngắn để không chạm vào lớp cao su bên trong.
4. Lắp trục vào bạc
- Cách làm thông thường ở xưởng tàu là lắp bạc vào ống bao trước, rồi mới đưa trục vào. Đưa trục vào là lúc dễ làm xước lòng cao su nhất.
- Đỡ trọng lượng trục để mặt cao su không phải chịu tải khi đưa trục vào.
- Bôi nước xà phòng loãng hoặc glycerin lên lòng cao su và các đoạn trục có đường kính lớn trước khi đưa trục vào. Chất bôi trơn không được chứa axit, amoniac, clo hay phụ gia lạ.
- Dù cao su chịu dầu, đừng dùng dầu hỏa hoặc loại dầu không tan trong nước để hỗ trợ lắp trục. Chúng làm tắc rãnh nước và cản dòng nước bôi trơn về sau.
Xem thêm bài lắp trục láp vào bạc cao su.
5. Đo khe hở chạy của bạc
- Trước khi lắp: lòng bạc là cao su mềm, kẹp bằng thước cặp thì mỏ thước ép lõm nên số đo sai. Dùng đồng hồ đo lỗ, đo hai đầu bạc và hai phương vuông góc. Ép bạc xong nên đo lại một lần nữa vì ép làm lòng cao su co lại chút ít.
- Sau khi lắp trục: dùng thước lá (bộ lá thép mỏng ghi sẵn bề dày). Nâng đỡ trục cho nằm nhẹ trên mặt cao su phía dưới, không đè mạnh. Phía đỉnh trục còn một khe hở, luồn lá thước từ đầu bạc vào đó. Lá nào vừa khít, kéo ra còn hơi vướng thì bề dày lá ấy là khe hở.
- Chỗ đo: đo ở đỉnh trục (12 giờ), đối diện chỗ trục tì xuống (6 giờ), trên mặt cao su chứ không đo ngay rãnh nước.
- Hai đầu bạc: đo cả hai đầu. Hai số chênh nhau nhiều là dấu hiệu bạc bị ép nghiêng hoặc trục lệch tâm với ống bao.
- Nhiệt độ: cao su giãn nở theo nhiệt độ nhiều hơn kim loại, nên khe hở đo ngoài nắng nóng có thể khác một chút so với số đo tại xưởng.
Khe hở sai làm giảm dòng nước, bạc nóng lên và khe hở càng hẹp thêm, mặt cao su có thể hỏng nặng, bạc mòn sớm hoặc hỏng hẳn. Quá chặt gây ma sát và nóng. Quá rộng gây rung và trục mất ổn định.
6. Nước bôi trơn
- Mỗi lần trục quay, bạc phải được nước làm ướt hoàn toàn. Dòng nước mang nhiệt ma sát đi và đẩy cát, vật lạ ra qua rãnh nước trước khi chúng làm tắc rãnh.
- Nếu thiếu nước, cao su nóng lên và nở ra, làm khe hở hẹp lại, rồi hỏng bạc.
- Hai đầu bạc phải thông thoáng, không có vòng hay chi tiết nào cản dòng nước.
- Nơi không có dòng nước tự nhiên, ví dụ bạc ở ống đuôi phía trong, phải cấp nước cưỡng bức. Lưu lượng cần cấp phụ thuộc cỡ trục và vòng quay, kỹ thuật viên sẽ tính theo từng tàu.
- Bạc ở giá đỡ chân vịt hở hai đầu và nằm trong dòng nước chảy liên tục thì thường không cần cấp nước cưỡng bức. Hệ thống chân vịt biến bước có thể cần thiết kế riêng vì dòng nước bị gián đoạn khi bước cánh bằng không.
Vì sao nước làm được cả ba việc bôi trơn, làm mát và đẩy cát xem ở bài nước trong bạc cao su.
7. Tàu nằm bờ lâu
Khi tàu nằm lâu, trọng lượng trục đè lên một chỗ của mặt cao su. Cao su bị biến dạng, lòng bạc mất tròn và khe hở rộng ra. Để lâu hơn, cao su có thể dính vào trục, và khi trục quay sẽ làm xước hoặc rách mặt cao su. Cách phòng là nâng trục khỏi mặt bạc. Nếu không nâng được thì quay trục định kỳ, ít nhất mỗi tuần một lần, quay tối thiểu hơn một vòng, và lúc quay phải có nước bôi trơn. Xem thêm bài bảo quản bạc láp cao su.
8. Bảo quản bạc chưa dùng
Cao su bị hại bởi oxy, ozon và tia cực tím nên dễ cứng và nứt bề mặt. Bao bì gốc của xưởng được làm để giảm những tác động này, nên đừng bóc bạc ra để lên kệ hở.
- Ozon: không để gần máy biến thế, động cơ điện, máy hàn hồ quang hoặc thiết bị cao áp.
- Tia cực tím: tránh ánh nắng trực tiếp.
- Nhiệt độ cao: làm cao su cứng. Giữ bạc ở nơi mát, thoáng, tránh kho nóng bí.
- Nơi quá lạnh hoặc nhiệt độ thay đổi đột ngột: có thể làm hỏng liên kết cao su với vỏ, nên tránh.
- Kiểm tra định kỳ để chắc rằng các điều kiện trên vẫn được giữ.
9. Khi nào nên thay bạc, và đặt bạc cần thông tin gì
Nên thay bạc khi các rãnh nước chữ V đã mòn còn khoảng một nửa, hoặc khi thấy trục rơ trong bạc, tàu rung hay có tiếng kêu lạ. Tàu nhiều năm mới lên đà một lần thì nên thay bạc ngay dịp được lên đà, vì chi phí bạc rẻ hơn rất nhiều so với một lần lên đà thêm.
Khi đặt bạc, xưởng cần: đường kính trục, đường kính lòng ống bao hoặc đường kính ngoài của bạc, và chiều dài bạc. Với bạc có bích thì thêm đường kính ngoài bích, độ dày bích và mẫu lỗ bu lông, hoặc ghi rõ cần bích chưa khoan lỗ.
Có người tự tiện vỏ bạc cho nhỏ lại, cắt bớt chiều dài hoặc ghép hai bạc nối nhau khi không có bạc đúng cỡ. Với bạc vỏ kim loại bọc cao su, tiện hay cắt sai có thể làm hỏng liên kết hoặc rãnh nước. Ở Minh Tuệ, bạc được làm đúng theo số đo của từng tàu nên không cần sửa. Gửi ba số đo qua Zalo 0907 299 899 để được báo giá.
Các bài liên quan: lắp bạc láp vào ống bao và lắp bạc sai gây rung trục.