Trên hệ trục của một chiếc tàu, ngoài bạc đỡ trục chân vịt và bạc chặn nước còn một chiếc bạc cao su ít được nhắc tới: chén lái. Chén lái đỡ trục bánh lái, nằm ngay sau chân vịt. Bạc này mòn thì bánh lái rơ, kêu khi bẻ lái và tàu ăn lái kém. Bài này nói chén lái nằm ở đâu, làm việc khác bạc trục thế nào và cần gửi gì khi đặt.
Chén lái nằm ở đâu
Bánh lái nằm phía sau chân vịt. Trục bánh lái (trục lái) đi thẳng đứng từ bánh lái lên trong tàu, xuyên qua một ống thép hàn chặt vào vỏ tàu gọi là ống lái. Chén lái là bạc cao su lắp trong ống lái, ôm quanh trục lái, giữ cho trục quay êm và đúng tâm. Trong sơ đồ dưới, chén lái là chi tiết số 4.
Chén lái y như bạc đỡ trục chân vịt, chỉ ngắn hơn
Về cấu tạo, chén lái giống hệt bạc đỡ trục chân vịt. Khác biệt chính là chiều dài: chén lái thường chỉ là một đoạn bạc ngắn, dài khoảng 1 tấc đến 1,2 tấc (10 đến 12 cm). Chén lái cũng có đủ ba loại như bạc trục:
- Cao su không vỏ: đúc nguyên khối, ép thẳng vào ống lái.
- Cao su có vỏ đồng thau: cao su lưu hóa liền với vỏ đồng, cứng vững khi ép.
- Cao su có vỏ composite: vỏ nhẹ, không gỉ, hợp với tàu chạy nước mặn.
Phần lớn chén lái có rãnh nước dọc thân như bạc trục. Có tàu dùng chén lái lòng trơn, không rãnh nước. Lý do là trục lái chỉ xoay chậm qua lại theo mỗi lần bẻ lái, nước trong rãnh không được đẩy đi mạnh như ở bạc trục chân vịt quay liên tục, cộng với đoạn bạc ngắn. Khi đặt, Quý khách xem chén lái cũ có rãnh hay không để xưởng làm đúng kiểu. Nước ngập phần dưới ống lái nên cao su luôn được làm mát và bôi trơn bằng nước.
Về chỗ chịu lực, bánh lái luôn bị dòng nước sau chân vịt và sóng đập vào, nên chén lái chịu lực đẩy ngang và va đập nhiều hơn là chịu quay. Cao su đàn hồi hợp với kiểu làm việc này: đỡ êm các cú đập, không cào xước trục và không kẹt cứng khi có cát lọt vào. Chén lái phải được giữ chắc trong ống lái bằng độ dôi khi ép, có khi thêm vít hãm, để bạc không xoay theo trục lái.
Dấu hiệu chén lái đã mòn
- Bánh lái rơ. Khi tàu lên đà, lắc mạnh bánh lái theo chiều ngang. Bánh lái xê dịch rõ trong ống lái là khe hở đã rộng.
- Tiếng lụp cụp ở đuôi tàu. Nghe khi bẻ lái hoặc khi tàu chạy gặp sóng, do trục lái đập qua lại trong bạc mòn.
- Lái nặng hoặc lái giật. Bạc mòn lệch hoặc cao su bị chai, phồng làm trục lái lúc lỏng lúc kẹt.
- Nước vào nhiều ở đầu ống lái. Trục lái rơ làm phần làm kín phía trên mau hở.
Mỗi lần tàu lên đà thay bạc trục chân vịt là dịp tốt để kiểm tra luôn chén lái, vì cả hai cùng nằm ở đuôi tàu và cùng mòn theo thời gian. Xem các dấu hiệu của bạc trục ở bài bốn dấu hiệu tàu cần thay bạc láp.
Cần gửi gì khi đặt chén lái
- Đường kính trục lái ở đoạn chưa mòn. Trục lái cũng mòn ở chỗ tiếp xúc với bạc, đo ngay chỗ mòn thì bạc mới sẽ rộng.
- Đường kính lòng ống lái, đo ở hai phương vuông góc để biết ống có bị méo không.
- Chiều dài chén lái cũ, thường khoảng 1 tấc đến 1,2 tấc, hoặc chiều dài chỗ lắp trong ống lái.
- Loại chén lái: cao su không vỏ, vỏ đồng thau hay vỏ composite, có rãnh nước hay lòng trơn, theo chén lái cũ.
- Ảnh chén lái cũ đặt cạnh thước, nếu đã tháo ra.
Không cần tự trừ khe hở. Cao su ngậm nước sẽ nở ra một chút, nên lắp quá chật thì trục lái nặng và nóng; xưởng tính khe hở theo số đo thật Quý khách gửi. Trục lái mòn nhiều, xước sâu thì nên làm lại trục trước, vì trục xấu làm bạc mới mòn rất nhanh. Cách đo trục và lòng ống bằng thước cặp, đồng hồ đo lỗ xem ở trang cách đo kích thước bạc, cách làm giống hệt khi đo bạc trục chân vịt.
Đặt chén lái tại Minh Tuệ
Chén lái được làm theo số đo của từng tàu, cùng xưởng và cùng loại cao su với bạc đỡ trục chân vịt. Gửi các số đo trên kèm ảnh qua Zalo 0907 299 899, hoặc gọi kỹ thuật 0939 548 222 nếu cần hỏi cách đo. Nếu tàu đang lên đà thay bạc trục, đặt chén lái cùng lúc để giao chung một chuyến. Xem thêm ba dòng bạc không vỏ, bạc vỏ đồng thau và bạc vỏ composite, hoặc bài bạc láp cao su là gì.